گفت‌وگوی علیرضا سمیعی با سعید زیباکلام / سری دوم برنامه دریچه - قسمت هفتم

۲۴۹۸

عقلانیت چیست؟

سیمافکر: سعید زیباکلام در زمرۀ پیشگامان اهل فلسفه‌ در ایران است که به بنیان علم و اساس کار علمی اندیشیده است. آثار و آراء زیباکلام در زمان خودش نمونه‌های بی‌بدیلی در معرفت‌شناسی علم در ایران بوده‌اند که بعضا به جدیدترین رهیافت‌های مطالعات انتقادی علم در دنیا می‌پرداخت. اما فراتر از این، زیباکلام در سر و شکل دادن به سنتی انتقادی در پژوهش علم در ایران، که عقلانیت علمی را یک روش منحصر به فرد و تاریخمند می‌داند، از دیگران، توفیق بیشتری داشته است. زیباکلام بیش از دیگران، موفق بوده است تا نقد علم را به گفتاری با نفوذ عمومی خصوصا در میان دانشجویان و دانش‌پژوهان علوم انسانی و علوم محض تبدیل کند. احتمالا بسیاری از دانشجویان او در دانشگاه‌های مهندسی، پس از مواجه شدن با آراء و نظرات زیباکلام، تغییراتی اساسی در راه و روش کار علمی خود داده‌اند. بسیاری از دانش‌پژوهان جوان رشته‌های علوم انسانی نیز زمانی در کلاس‌های درس‌شان با تمسک به آثار زیباکلام، به جدال با گرایش‌های علم‌گرایانه و پوزیتیویستی پرداخته‌اند. این توفیق غیرقابل انکار سعید زیباکلام در خلق جنبشی عمومی نقد علم است. توفیقی که علاوه بر تلاش پیگیرانۀ علمی خاص او، برآمده از صراحت و بی‌پیرایه بودن زبان او نیز هست. «عقل، استدلال و عقلانیت»، جدیدترین مجلد مکتوب منتشر شده از سعید زیباکلام است که مشتمل بر صریح‌ترین نظرات او پیرامون شناخت علمی از جهان و دیگر بدیل‌های آن است. در هفتمین قسمت از سری جدید برنامه دریچه، علیرضا سمیعی به بهانۀ انتشار این اثر، پروژۀ علمی زیباکلام و تبعات آن برای زندگی روزمره را به بحث گذاشته است. 

دیدگاه بگذارید

29 Comments on "عقلانیت چیست؟"

avatar
سلمان الهی یزدی
سلمان الهی یزدی

سلام

مجری زیاد حرف استاد رو قطع می کنند و از نظر سطح فهم با استاد خیلی فاصله دارند.

اما در مجموع موجب فهم بهتر نیز هستند.

خیلی کارتون عالیه

واقعا ممنون

رضا
رضا

تو درحدی نیتسی که راجع به مجری صحبت کنی !!

نادر
نادر
ضعف عمده ی سیما فکر و برنامه ی دریچه، این است که نه برنامه و نه مجری آن هنوز دیالوگ نیاموخته اند. کافی ست تایم حرافی های سمیعی را نسبت به تایم پاسخ های مهمان اندازه بگیرید؛ نتیجه درس آموز است. دیالوگ فراتر از اخلاق و منش (éthique)، گونه ای هنر یا (poésie) است. به اندازه و عمیق و موثر سخن گفتن می طلبد و چابکی و ذهن استدلالی و ریاضیاتی. با یک شاعر شکست خورده نمی توانید هاردتاک موثر و موفق دربیاورید، به سراغ اهل فن اش بروید و به وقت و عمر و احیانا بودجه ی عمومی که… ادامه »
ملیکا
ملیکا

اگر سکوت میکردید متوجه عقده ای بودنتون نمیشدم . اما لو رفتید جناب عقده ای.

محمد
محمد
جناب جعفر خان از فرنگ برگشته: با عرض ارادت و احترام. شما که اینقدر آداب شناس هستین و تقریبا در هر کامنتی با مشتی ادا و اطوار چندش آور و بالا به پایین قدم رنجه فرموده و به دیگران دری وری نثار می کنید، یک بار قلم خودتان را رنجه کرده و فرق دوغ و دوشاب را با کارهاتان به ما آدم های آداب ناشناس و غیره نشان دهید. این راه بهتری هست از این که با خطاب شخصی، سمیعی را “شاعر شکست خورده” بدانید. البته اگر ذره ای عدالت در شما هست و چیزی به نام شفقت در شما… ادامه »
نادر
نادر
در مجال نقد و نظر، انتظار ادب به معنای عرفی داشتن، بی خردی ست، اما به همان اندازه انتظار ادب و ادبیات و آداب نقد داشتن ضروری ست. الف الفبای نقد نیز عقلانیت و گریز از تناقض گویی ست که شما در همین نخستین عبارات مرتکبش شدید، چرا که نفهمیده اید یا شاید هم نمی خواستید که بفهمید با «جعفرخان از فرنگ برگشته» خطاب کردن کسی، نمی توان به او «عرض ارادت و احترام» کرد. اگر مایل به گفت و گو هستید، اول یاد بگیرید به جای من و امثال، به حقیقت و خیر و زیبایی احترام بگذارید، و دوم… ادامه »
محمد
محمد
جناب جعفر خان! برغم عدم تمایل بر ادامه این بحث بی حاصل با فردی با روحیات کسی که ابتدائیات سخن گفتن را نمی داند و این را عین خردمندی می داند، من بابِ مسئولیت اخلاقی که بر دوش خود حس می کنم که در مقابل هجمه شما شبه خرد گرایان کم مایه بایستم، چند نکته را با شما و مابقی خواننده های این بحث در میان می گذارم. اولا به شما یادآوری می کنم که در جهان چیزی وجود دارد به نام طنز و طنزآمیز سخن گفتن و پر واضح است که «عرض احترام و ارادت من» به کسی که… ادامه »
نادر
نادر
1) قاعدتا تفاوتی هست میان طنزآمیز سخن گفتن و تناقض گویی، که نیازی به توضیح آن برای کسی که دیالوگ های افلاطون را خوانده باشد نیست. اما تناقض از سر شما دست بر نمی دارد، وقتی که از سویی برای مخاطب خود حتا آنقدر شان قایل نیستید تا او را به نام خودش خطاب کنید و از سوی دیگر، وقت چند صد کلمه ی مطنطن را میگیرید تا جوابش را داده باشید. علی الاصول اگر مخاطب مایه ای نداشته باشد، باید خیلی از او بی مایه تر باشیم که چنین معرکه گیری کنیم و زمین و زمان را بهم دوزیم… ادامه »
نادر سهرابی
نادر سهرابی
سلام ای کاش به همون نقد ابتدایی بسنده می کردید و کار رو به جایی نمی رسوندید که بغضی اینچنین مشکوک در کلامتون هویدا بشه. اولاً شما در مورد شعر و ادبیات نه معیار هستید و نه احتمالاً سنجه‌ای برای تعیین شکست‌خورده بودن یا نبودن شاعران در دست دارید. که اگر معیار باشید و سنجه‌ای هم داشته باشید نمی‌تونید این ادعا رو مبنای ادعای ابتدایی متنتون قرار بدید. نظرات انتهایی شما نیز به شدت شبیه به برخی تلاش‌های خصمانه‌‌ی کانال نقد نو بود که شندینی است اما در جای خود و قدری منصفانه‌تر و البته عاقلانه‌تر نه اینجا و درباره‌ی… ادامه »
نادر
نادر
البته که نظرات من درباره ی شعر و ادبیات ملاک قطعی نیست، نظرات هیچ فرد خاصی بماهو درباره ی ادبیات حجت نیست و نخواهد بود؛ وانگهی، اصلا بهتر است بپرسیم «معیار» یا «سنجه» در ادبیات و شعر اصلا به چه معناست؟ آیا در بوطیقای اثر هنری و ادبی، معیار، به معنای عینی و ثابت و مورد تایید همه گان، معنایی تواند داشت؟ علی الاصول تفاوتی ماهوی میان قوه ی حکم در باب هنر و کیفیت اثر هنری، و قوه ی حکم در باب امور عینی و علمی وجود دارد، که گرچه به معنای فقدان معیار یا بنیاد برای اثر هنری… ادامه »
نادر سهرابی
نادر سهرابی
بسیار خوب… تا اینجا شما فقط درمورد نقد صحبت کردید و چیزهایی گفتید که بنده خیلی هم باهاش مخالفم نه خیلی بهش فکر می‌کنم… اما یادتون نره که نقد مجرایی داره. شما هنوز اون مجرا رو طی نکردید رو در مورد نقد اثر هنری صحبت می‌کنید. منظورم از اون مجرا خود نقده: یعنی نقد شعر علیرضا سمیعی. شما در کامنت اول گفتید «شاعر شکست خورده» بدون اینکه نقد کنید و در کامنت دوم در مورد نقد صحبت کردید بازم بدون این که نقد کنید. بسم‌الله… یکی از آثار آقای سمیعی رو بذارید وسط و یا مجموعه شعرشون رو بذارید وسط… ادامه »
محمد
محمد

سهرابی جان!
آقای نادر واقعا برای من رقت انگیزه. براش متاسفم که نهایت تلاشش را می کنه که فقط و فقط یک “عذرخواهی ساده” نکنه. چقدر برای من ناراحت کننده است! یه آیه ای از قرآن هست که می گه: «قل الله ثم ذرهم فی خوضهم یلعبون».

نادر
نادر
قصد ادامه ی این «مجامله» را، بنا به دلیلی که خواهم گفت، نداشتم و ندارم و نخواهم داشت، اما برای احترام به «پرسش»گری و دیالوگ، این تکمله را می نویسم. دلیلم برای امتناع از این جدل، نه خود برتری بینی کاذب و نقدگریز است و نه لجبازی و جلوگیری از کشمکش انتقادی. من این بحث را ادامه نمی دهم، به یک دلیل ساده، و آن هم بی توجهی شما دوستان عزیز، به فحوای کامنت های پیشینم است. تقریبا در این دو کامنتی که از آقای محمد.م و نادر سهرابی آمده، مساله ای مطرح نشده که در کامنت های پیشینم برای… ادامه »
قاسم
قاسم

گفت و گوی خوبی بود و جذاب اتفاقا هر دو طرف خوب بودن ولی همش فکر می کردم تدوین حرف مجری و مهمان رو قطع می کنه.

محمد
محمد

امیدوارم دکتر زیباکلام دست از سر این مکتب ادینبورگ بر دارد. برای من که بارها و بارها سر کلاس ایشان همین حرف ها را در صد مجلس به صد زبان شنیده بودم خسته کننده بود. چیزی که دکتر زیباکلام باید متوجه باشد، این است که ایشان به هیچ وجه “حق ندارد”، این تصویر را تصویر مجمع علیه نزد فلاسفه حال حاضر جا بزند. اتفاقا کاملا به عکس تصویری که ایشان از آن دفاع می کند، طرفدار چندانی ندارد. در مجموع جلسه خوبی بود. خسته نباشید.

فائزه
فائزه

گفتگوی خوبی ومفیدی بود هردونفر دیدگاه های جالبی داشتن .حرف های اقای سمیعی بسیارعالی بود وبرنامه رو مفید تروغنی تراز اطلاعات کردبابحث هاوسوالاتشون ..
مجموعابرنامه خوبی بوود
متشکرررر

شکوری
شکوری

سلام و خسته نباشید به دست اندرکاران
گفتگوی خوبی بود هر چند در خصوص پرسش اول انتظار پاسخ روشن تر و به دور از حاشیه در خصوص اصل عفلانیت میرفت. مناسب است در مورد چرایی نحوه پذیرش عقلانیت دیگران در صورت تعارض با معیارهای عقل شخصی، گفتگوی تازه ای انجام شود.
سپاسگزار تلاش شما.

برومند
برومند

صحبت های مجری آدمو متعجب می کرد . مصاحبه های ایشون رو با اساتید دیگر دیده بودم اینطور نبود. ممنون

علی
علی

مشکل اصلی من با این گفت‌وگو این‌ه که چرا بحث‌ها تا این حد «درون‌متنی» و اون هم تا این حد مربوط به بخش «محدود» و «فرعی‌»ای از متن هستند. چرا که توقع از چنین گفت‌وگوهایی بیش‌تر دریافت «کلیت» از یک طرف و «موقعیت» از طرف دیگه هستش. «کلیت و موقعیتی» که حاصل از یک طرف «نگاه برون‌متنی» به اثر‌ و از طرف دیگه حاصل «نگاه درون‌متنی کل‌نگر» بهش هستش. و این نگاه درون‌متنی کل‌نگر هم حاصل از یک طرف «روایت کلی متن» و از طرف دیگه حاصل دست گذاشتن روی «نقاط اصلی و عطف متن» هستش.

پگاه
پگاه
سلام احتمالا باید کتاب رو میخوندیم تا میتونستیم بهتر نظر بدیم تا جایی که حرف از رد عقلانیت و مذمت علم زدگی و … بود که حرف تازه ای نبود هم خیلی از فلاسفه و فکر کنم عرفا و ادیان این حرفو میزنن. یعنی تا همینجا بطریقی میشد نتیجه گرفت که ذات نفی شده ،یا میشد مسیر نیهیلیسم رو رفت ولی ایشون با این حرف که انسان آزاد نیست و تنها رها نشده مسیر خودشو جدا میکنه و خب حالا اگه بخواییم بپرسیم چرا باید قبول کرد این ادعا رو، ایشون احتمالا میگن اون چیزی که باعث میشه مساله ای… ادامه »
یکی
یکی

برخی جاها مجری بد ورود می کند. بازتاب ورود ایشان نیز این گونه است که خودشان گویا می دانند بحث چیست و تجاهل العارف می کنند و این تجاهل به غایت مصنوعی می‌نماید.

خرداد
خرداد

سلام و درود
لطفا صدابرداران التفات کنند و میکروفن را جایی نصب نمایند که صدای آب دهان گوینده شنیده نشود…
و این حکایت سعدی تقدیم به مجری
“هرگز کسی به جهل خویش اقرار نکرده است مگر آن کسی که چون دیگری در سخن باشد همچنان ناتمام گفته سخن آغاز کند
سخن را سر است ای خداوند و بن
میاور سخن در میان سخن
خداوند تدبیر و فرهنگ وهوش
نگوید سخن تا نبیند خموش”

گرامیان منتقد نیز نقادی و انتقاد را گرانمایه محترم بدارند و توهین و طعنه بر هم روا مدارند.

سپاس

م. ک.
م. ک.

بهتر است گفتگو ابتدا باز باشد تا ببینیم حرف صاحب نظر چیست یعنی هدف مجری ابتدا بسط نظریه باشد، سپس اگر خواست نقدش کند.

رضا پورمدیر
رضا پورمدیر
ضمن تشکر از این محصاحبه عالی ،که درهردو طرف مصاحبه ،چه مجری و چه مصاحبه شونده ،بسیار دانا و فهمیم بودند که خودم به شخصه از دکتر سمیعی ،خیلی چیزها اموختم در دوره هنر و فلسفه غرب ،درمورد این مصاحبه باید واقعا تبریک گفت به جناب زیباکلام که بسیار عمیق به تاریخ فلسفه و عقلانیت نگاه کردند من به نوبه خودم کاملا مفهوم سخنان ایشون رو درک کردم ،البته تا اونجا که من اشنا هستم ،جهان جدید با دکارت شروع شد که انسان سوژه شد و این هیوم بود که اشکالاتی بر این جهان بینی دکارت گرفت که البته توسط… ادامه »
سفیر
سفیر

سلام و عرض خسته نباشید ، شما که مثل برنامه های سیما محدودیت زمان ندارید . چه لزومی داره بحث رو اینقدر ابتر و نیمه کاره رها میکنید ؟ لا اقل جای مجری سوال گر، دو نفر هم سطح به بحث ورود کنن که انتهای ماجرا چیزی از نقد موضوع نصیب بیننده بشه .. تشکر از سایت عالی شما

محمد جواد
محمد جواد
به نظرم موضوع عقل با علم مخلوط شده است و اهل فن بدون تفکیک این دو دچار انحراف می شوند. معتقدم تعقل فرآیندی است که به تعلم می انجامد. به عبارتی علم از جنس محتوا است و برای نشاندن آن در ظرفگونه ذهن علاوه بر تفکر که “حرکت ذهن از مجهولات به معلوم” است ; تعقل نیز که فرآیندی مبتنی بر استدلال و استناد است لازم است. به عبارتی با تفکر ذهن آدمی در عالم مجهولات حرکت می کند و با تعقل به تصدیق و تکذیب می پردازد تا نهایتا با غربال مفاهیم و قضایا محتوای معلوم را درون خود… ادامه »
محمد جواد
محمد جواد

حاشیه ای بر متن پشت جلد کتاب:
این سلسله سوالات به یک سوال بنیادین ختم می شود که جای تامل فراوان دارد. کرانه عقلانیت که ناشی از تسلسل دلایل و معیارهاست کجاست؟ و چرا؟ و جواب این چرا از کجا آمده است؟ قطعا از عقلانیت نباید باشد. اینجاست که سخن از “نور” باید گفت… سخن از “روشنی”

امیر
امیر

اجرا جالب نبود و به نظرم به بحث ضربه زده است.

مجتبی
مجتبی

به قول استاد زیبا کلام یه سوال دارم؛این مصاحبه سمیعی با دکتر زیبا کلام بود یا مصاحبه دکتر زیبا کلام با علی سمیعی؟؟؟؟؟؟

wpDiscuz