گفتار دکتر داوود فیرحی با عنوان «تکوین مفهوم قانون در ایران» در مدرسۀ زمستانۀ «ما و علوم انسانی» - ۹اسفند۱۳۹۶

۱۷۱

معمای قانون در ایران، چگونگی انتقال از بنیاد سنت به خودبنیادی است

دکتر داوود فیرحی، استاد گروه علوم سیاسی دانشگاه تهران، معتقد است اگر بخواهیم تاریخ اندیشۀ سیاسی معاصر ایران را حول یک واژۀ محوری بفهمیم، آن مفهوم «قانون» است. چنان‌که دکتر فیرحی توضیح می‌دهد، با پایان دورۀ صفویه و نزدیک شدن به عصر مشروطه، نظم سنتی دچار آشوب شد و رفته‌رفته «جنبش قانون‌گرایی» تحت‌تأثیر جریان جهانی شکل گرفت. جامعۀ ایرانی احساس کرد که نظام سنتی چندان نمی‌تواند کمک حال او باشد بنابراین به‌تدریج از آن فاصله گرفت و به سراغ نظم جدیدی رفت که در مفهوم «قانون موضوعه» یافت. قانونی که برخلاف قانون طبیعی، فطری و دینی، قانونی انسان‌بنیاد است و از اساس، برگرفته از طبیعت یا دین آسمانی نیست. تا پیش از این وضع جدید، در الگوهای سنتی دو مبنا برای «قانون» وجود داشت؛ یکی «سنت‌های ایرانی» دوران پیش از اسلام و «شریعت» دورۀ اسلامی و دیگری فرمان شاه یا حکم حاکم. بین این دو، «شریعت» پایه و اصل و «فرمان شاه» استثنا بود؛ یعنی در جایی که شریعت نمی‌توانست عمل کند، شاه ورود می‌کرد. اما چه در حکم یزدان و چه در فرمان شاه، قانون خاستگاهی «غیرپایه» و «بیرون از شهروند» داشت، یعنی از ارادۀ خود شهروند ناشی نمی‌شد. درحالی‌که در دولت مدرن، قانون در هر صورت، چه فرمان یزدان باشد چه فرمان حاکم، باید تابعی از قانون موضوعه باشد که «خودبنیاد» و براساس «ارادۀ شهروند» است. به‌این‌ترتیب، معمای ایران چگونگی انتقال از «قانون‌های غیرپایه» به «قانون‌های خودبنیاد» شد. البته انتقال از مفهوم سنتی قانون به مفهوم نوین آن به‌هیچ‌وجه به آسانی صورت نگرفت و ذهن ایرانی، در مسیر دست‌یابی به نظم جدید و تکوین یافتن مفهوم «قانون موضوعه» در اندیشه‌اش، با تنش‌های بسیار زیادی مواجه شد. به‌همین دلیل، بررسی تحولات عصر مشروطه اهمیت بسیار دارد.
بنابر تقریر دکتر فیرحی، جامعۀ ایران در جریان مشروطه درحال گذار از یک نظم سنتی به نظمی جدید با ابزارها، مکانیزم‌ها، نهادها و انتظارات متفاوت بود. در این وضع، بحث اصلی دورۀ مشروطه این شد که چه بخش‌هایی از سنت را باید ترک کرد، چه بخش‌هایی از آن را باید به نظم جدید آورد و همچنین آن آورده‌ها را در کجا نشاند. بااین وصف است که او انقلاب مشروطه را نه یک انقلاب اجتماعی، بلکه یک «انقلاب فکر» می‌داند.
آنچه پیش رو است، سخنرانی دکتر داود فیرحی با عنوان «تکوین مفهوم قانون در ایران» است که ۹اسفند۱۳۹۶ در مدرسۀ زمستانۀ «ما و علوم انسانی» در محل پردیس دانشگاه علامه‌طباطبایی ایراد شد.

 

سیمافکر در اینستاگرام

دیدگاه بگذارید

شما اولین پیام را بگذارید

avatar